मे महिन्यात मी भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील सातारा जिल्ह्यात असलेल्या पाचगणी येथे गेलो. माझ्या दोन रात्री, तीन दिवसांच्या भेटीदरम्यान, मला पाचगणीतील माझे अनुभव पाच भागांमध्ये सादर करावायचे आहेत. तर, माझ्या पहिल्या एपिसोडमध्ये आपले स्वागत आहे. चला, सुरू करुया.
फोटो क्र. १ - Caption : भिलार गावातील ठिकठिकाणी असलेले घरातील ग्रंथालय यांचा फोटो कोलाज.
साताऱ्यातील पाचगणी येथील भिलार हे पुस्तकांचे गाव भारतातील सर्वात आगळेवेगळे आणि मोहक ठिकाण आहे. पश्चिम महाराष्ट्रातील हिरव्यागार डोंगरांमध्ये वसलेले हे चैतन्यदायी गाव विविध भारतीय भाषांमधील २० हजार पुस्तकांचे अभिमानाचे माहेरघर आहे. महाबळेश्वर तालुक्यातील पाचगणी येथे वसलेले हे छोटेखानी गाव पुस्तकांच्या माध्यमातून स्थानिक मराठी भाषा, साहित्य, संस्कृतीचे जतन व संवर्धन करण्याच्या बांधिलकीमुळे पुस्तकांचे गाव म्हणून प्रसिद्ध आहे. या गावाला महाराष्ट्र शासनाने दत्तक घेऊन २०१७ साली राज्यातलं पहिलं पुस्तकांचं गाव म्हणून जाहीर केलं.
फोटो क्र. २ - Caption : गावातील कादंबरी नामक घराकडे दर्शवलेली दिशा व बाजूला लोकार्पण सोहळा बद्दलची माहिती.
या संपूर्ण गावाचे रूपांतर वाचकांच्या नंदनवनात झाले असून, या गावातील वाटांच्या कडेला पुस्तकांच्या ढिगांनी वेढा घातला आहे असा भास होतो. भिलारमधील घरांच्या भिंतीदेखील पुस्तकांनी सजवल्या आहेत, त्यामुळे या पुस्तकांच्या गावी भेट देण्याची मज्जा काही औरच आहे. या गावाने मराठी पुस्तकांचे बारा ते पंधरा हजार खंड असलेल्या ‘पुस्तकांचे गाव’ या संकल्पनेची स्थापना केली असून, या गावात पर्यटक, पुस्तके/ कादंबऱ्या घेऊन वाचू शकतात. सर्वात महत्वाचे म्हणजे हे ग्रंथालय म्हणजे येथील गावकरी यांचे राहते घर. म्हणजे तुम्ही एक पर्यटक म्हणून येथे गेलात तर या गावात असलेल्या कोणत्याही घरात, जेथे पुस्तके आहेत तेथे जाऊन मोफत पुस्तके/ कादंबऱ्या घेऊन वाचू शकता. त्या साठी कोणतीही आकारणी घेतली जाणार नाही. अशी एकूण ३० ठिकाणी सोय केली आहे. म्हणजे, ३० घरी अश्याप्रकारची ग्रंथालय उपलब्ध आहेत. २०१५ मध्ये महाराष्ट्राचे तत्कालीन मराठी भाषा व सांस्कृतिक मंत्री श्री. विनोद तावडे यांनी एका कार्यक्रमात इंग्लंड मधील Hay-on-Way या गावाचा संदर्भ देऊन “पुस्तकांचे गाव” हि संकल्पना मांडली आणि पुढे ०१ मे २०१७ रोजी कार्यान्वीस सुद्धा केली.
फोटो क्र. ३ - Caption : कादंबरी नामक एक घर व तेथे असलेले एक ग्रंथालय.
बसण्याची आरामदायी व्यवस्था, पंखा, कुलर, पाणी इत्यादी पूर्णपणे मोफत आहे. ज्या घरी पुस्तके आहेत त्या घराच्या बाहेर त्याबद्दलची पाटी लावण्यात आली आहे. मी भेट दिलेली घरांची म्हणजेच ग्रंथालयांची नावे : कादंबरी, दिवाळी अंक, विज्ञान, इतिहास, कथा, स्त्री साहित्य, छत्रपती शिवाजी महाराज, शिवकालीन इतिहास व गडकिल्ले, साहित्यिक प्रदर्शनी नियतकालिके अशी आहेत. अशी संकल्पना पाहून आणि त्याहून इथल्या रहिवाश्यांनी पर्यटकांच्या सोयीकरिता स्वतःच्या घरात केवळ पुस्तकांच्या प्रेमापोटी जागा देणे हे खूप कौतुकास्पद आहे.
फोटो क्र. ४ - Caption : गावातील “छत्रपती शिवाजी महाराज, गडकिल्ले शिवकालीन इतिहास” नामक एक ग्रंथालय जे कि एका घरात वसवलेले आहे.
गाव हे पर्यटकांचे आकर्षण तर आहेच, शिवाय शिक्षणाचेही ठिकाण आहे. दररोज शेकडो लोक दूरवरून या गावात येऊन पुस्तकांच्या अफाट संग्रहाचा शोध तर घेतातच, शिवाय त्यांच्याकडून मिळणार् या ज्ञानाचाही शोध घेतात. काहीजण त्यांच्या पुस्तकांची इतरांशी देवाणघेवाणही करतात आणि पूर्णपणे वेगळ्या संस्कृतीबद्दल काहीतरी नवीन शिकतात. इतर भाषांची पुस्तकेही उपलब्ध आहेत. याव्यतिरिक्त, पुस्तके आणि साहित्य साजरा करण्याची संकल्पना भारतात एक अद्वितीय आहे म्हणून, हे गाव पर्यटकांसाठी एक लोकप्रिय गंतव्य बनले आहे. भिलारमध्ये अनेक उपक्रम राबवले जातात, मराठी भाषा व साहित्यातील कामांचे वाचन व आकलन वाढविणे, जसे शालेय मुलांसाठी कार्यशाळा, जिथे पारंपरिक कथा वाटल्या जातात आणि कथाकार मराठी लेखक आणि साहित्यावर व्याख्यान देतात.
फोटो क्र. ५ - Caption : कादंबरी ग्रंथालायामधील सोय व सुविधा दर्शविणारा फोटो कोलाज.
भिलार हे वर्षानुवर्षे एक प्रसिद्ध पर्यटन स्थळ म्हणून वाढले आहे, अनेकांना त्याच्या पाचूच्या टेकड्या आणि हजारो पुस्तके खुणावत आहेत. पुस्तकांच्या या गावाला भेट देताना एक शैक्षणिक आणि मंत्रमुग्ध करणारा अनुभव अपेक्षित असल्याची खात्री देता येईल. याशिवाय मराठी संस्कृतीला चालना देण्यासाठी स्थानिक नाटके, कला आणि संगीताचे कार्यक्रमही केले जातात. शिवाय, ग्रामीण वातावरणाचा आस्वाद घेऊ इच्छिणाऱ्या पर्यटकांसाठी हे गाव होमस्टे आणि खाद्यपदार्थांची दुकाने देखील पुरवते. त्यामुळे पुस्तकं वाचण्याचा आनंद लुटण्यासाठी जर तुम्ही अनोख्या गेटअवेचा शोध घेत असाल, किंवा एकाहून एक सरस अशा सांस्कृतिक अनुभवासाठी, मग भिलारला जा, पुस्तकांचे गाव, आणि चैतन्यमय संस्कृतीमध्ये स्वतःला विसर्जित करा.
फोटो क्र. ६ - Caption : वेगवेगळे प्रकारच्या कादंबरी दर्शवणारे sign बोर्ड्स. या ग्रंथालयात फक्त दर्शवलेल्या विषयांवरील पुस्तके वाचायला मिळतील.
वरील कोलाज मध्ये मी Google Lens चा वापर करून सगळ्यांना समजावे म्हणून Image Text Translation केले आहे.
फोटो क्र. ७ - Caption : गावातील “छत्रपती शिवाजी महाराज, गडकिल्ले शिवकालीन इतिहास” नामक एक ग्रंथालय येथील आतील दृश्ये. येथे फक्त छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या बद्दलची पुस्तके वाचायला मिळतील. प्रकल्पांतर्गत पुस्तके वाचनासाठी उपलब्ध आहेत , विक्रीसाठी नाही असा दर्शविणारा फलक.
फोटो क्र. ८ - Caption : पुस्तकांच्या गावासंबंधी माहिती मिळवण्याकरिता काही संपर्क क्रमांक व Social Media Handles आणि संकेतस्थळ याबद्दलचा माहिती फलक.
फोटो क्र. ९ - Caption : मी भेट दिलेल्या घरांचे फोटो कोलाज.
फोटो क्र. १० - Caption : “पुस्तकांचे गाव” या प्रकल्पाचे कार्यालयचा दिशा दर्शविणारा फलक.
फोटो क्र. ११ - Caption : पुस्तकांचे गाव या प्रकल्पाच्या अधिकृत संकेत स्थळावरून घेण्यात आलेला हा नकाशा.
फोटो क्र. १२ - Caption : Google Lens चा वापर करून प्रकल्पाचा नकाशा इंग्रजी मध्ये भाषांतरीत.
जवळची आकर्षणे:
कसे पोचाल?
मुंबईहून पाचगणीला जाण्यासाठी काही वेगळे मार्ग आहेत. सर्वात सोपा आणि थेट मार्ग म्हणजे मुंबईहून पुण्याला जाणारी ट्रेन आणि नंतर पाचगणीला जाण्यासाठी पुण्याहून कॅब किंवा बसने जाणे. एकूण अंतर सुमारे 260 किमी आहे आणि तुमची स्वतःची कार असल्यास NH48 महामार्गाने मुंबई ते पाचगणी, सातारा येथे जाण्यासाठी सुमारे ५ तास लागतात. तुम्ही मुंबईतील दादर सेंट्रल बस स्टँडवरून वाई, सातारा येथे जाण्यासाठी बस घेऊ शकता आणि वाईहून तुम्हाला पाचगणी, साताऱ्यासाठी बस किंवा कॅब मिळू शकते.
जवळचे विमानतळ:
२. छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, मुंबई
धन्यवाद, पुढील भागात पुन्हा भेटू…
Other Episodes:
2. Panchgani Diaries - Episode 2 - Sunset at Parsi Point.
3. Panchgani Diaries - Episode 3 - Visit to Mapro Garden.
4. Panchgani Diaries - Episode 4 - Visit to Aquarium at Hollywood Museum and Go Karting Experience.
5. Panchgani Diaries - Episode 5 - My Luxurious Stay at The Cliff Resort & Spa.
.